Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

YAŞAM ÇEVRİMİ.

YAŞAM ÇEVRİMİ.

 

 

Bütün canlılar doğar, büyür, soyunu sürdürmek üzere kendisine benzeyen yeni canlılar dünyaya getirir, yaşlanır ve ölür. Bir anlamda yaşam, tıpkı bir çark gibi sürekli dönüp durur. İşte bu yaşam çarkının her dönüşü bir yaşart çevrimidir.Bir’bitkinin ya da hayvanın yaşam çevrimi, genellikle o canhnın yaşamındaki belirli’bir evreden başlayıp sonraki kuşağın aynı evresinde sona erecek biçimde ele ahrtır. Örneğin bir hayvanın doğumu, uzlaşmalı olarak yaşam
çcvıiıııiııiıı uüşliiııgıuı kuuul cûiliı, iictyvaıı
yavrulayarak döl verdiği anda da bir çevrim tamamlanmış sayılır. Aslında bu çevrim kuşaklar boyunca aynı evrelerden geçerek • sürekli yinelendiği için, doğum dışındaki herhangi bir evre de başlangıç noktasi olarak seçilebilir. Örneğin bazen yaşam çevrimi doğumdan ölüme kadar olan bütün gelişme evrelerini (büyüme, erişkinlik, üreme, yavrulama, yaşlanma) içerecek biçimde tanırn-lianır. ^ ■
İnsanın yaşam çevrimini örnek alırsak, bir bebek doğduğu anda başlayan yaşam çevrimi, o‘ bfebek büyüyüp çocuk sahibi olduğunda tamamlanır ve yeni bir çevrim başlar. >
Çevrimin başlangıç noktası geneUikle dişinin ürettiği yumurta hücresinin erkekten gelen sperma hücresiyle döllendiği andır; çünkü hayvanların ve bitkilerin çoğundâ bu anı belirlemek koliay olur.
Yaşam Çevriminin Uzunluğu İnsanın yaşam çevrimi bir kuşakta yaklaşık 20-25 yılda tamamlanır. Bu süre hayvanların çoğunda daha kısadır. Örneğin bir tarla sıçanı doğduktan 4 hafta sonra yavrulayabilir.
Tekhücrisli canhiann yaşam çevrimi ise çok daha kısadır. Örneğin bir bakterinin’ ikiye bölünerek “döl” vermesi ile bu yeni döllerin bölünmesi arasında geçen süre, yani bir bakteri kuşağının yaşam çevrimi ancak 20 dakikayı bulur. Buna kafşıhk 100 yıl sonra’tohum vermeye başlayan bitkiler de vardır. Örneğin bazı s bambu türleri 120 yaşına gelmeden ne çiçek açar, ne de tohum üretir. Ananasgillerden*, Bolivya’ya özgü bir bitkinin tohumdan gelişip çiçek vermesi ve yeni tohumlar üretmesi ise 150 yıl sürer.
Çevrim Sırasındaki Değişiklikler
İhsanlarda ve omürgalrhayvanlann çoğunda yeni doğmuş bir yavru ile erişkin bir bireyin görünümleri hemen hemen aynıdır; yalnızca boyutlar değişir. – Oysa omurgasız ‘hayvanlar ve bitkiler büyüyüp gelişirken çok çarpıcı değişiklikler geçirirler.’Yaşam çevrimi bütün bu değişiklikleri aynı çerçeve’içinde toplama olanağı verdiği için, biyolojide büyük kolaylıklar. sağlayan bir-teı^imdir. : u;
Bü değişikliklerin en çarpıcı örneği böceklerde görülür. Örneğin erişkin bir dişi kelebek yumurtalarını yaprakların üstüne bırakır. Yumurtalar çatlar ve içlerinden çıkan ■ tırtıllar (larvalar) yaprakları yiyerek bolca beslendikten’sönrâ kendilerine birer koza örerek pupa ya da krizalit denen’bir dinlenme dönemine girerler. Bu dönemin sonunda her pupa eiriş-kin bir kelebeğe dönüşür ve kozasını delerek dışarı çıkar. Demek ‘ki kelebeklerin yaşam çevriminde yumurta, larva, pupa ve erişkin olmak’üzere dört evre birbirini izler.’Başkalaşma denen bü köklü değişiklikler böceklerden başka’yengeç, ıstakoz’gibi ^kabuklularda da görülür. (.Ayncfl bak. BÖCEK; K’ABUKLULAR’.)
Bazı hayvanların ve bitkilerin yaşam’çevrimleri çok daha karmaşıktır. Örneğin yosunlarda ve eğreltiotlarında her çevrim art arda iki kuşakta tamamlanır. Eğreltiotu sonbaharda minicik sporlar üretir. Bu: sporlardan her

Bir sineğin yaşam çevriminde dört ayrı evre görülür: Yurnurta, larva (kurtçuk), pupa (krizalit) ve erişkin. Larva evresi de genellikle, hayvanın deri’değiştirerek başkalaştığı üç dönemi kapsar. Parantez içindfe he’r ‘
evrenin süresi gösterilmiştir.biri toprağa düştüğünde çimlenerek yürek biçiminde bir yaprağa dönüşür. Önçim denen bu yaprakçık bitkinin ikinci kuşağıdır…; Bir süre sonra önçimin ürettiği erkek ve; dişi üreme hücrelerinin birleşmesiyle; bildiğimiz eğreltiotu gelişir. Bu çevrimde .eğreltiotu eşeysiz üremeyle (döllenme olmadan) spor oluştururken, bir sonraki kuşak olan; önçim eşeyli üremeyle döl verir. Kısacası bu bitkilerin yaşam çevriminde önce eşeysiz,. sonra eşeyli, sonra yeniden eşeysiz üreyen kuşakların dönüşümlü olarak birbirini, izlediği bir “döl değişimi?’ görülür
Buna benzer bir süreç yaprakbitlerinde de söz konusudur. .Dişi yaprakbitleri yazın; erkeklerle çiftleşmeden’ yavrular; bu eşeysiz evredir. Ama ikinci kuşaktaki dişiler yılın daha sonraki aylarında erkek yaprakbitleriyle çiftleşir ve döllenmiş yumurtalardan yeni yav? TulaKçikaı. (Ayrıca bak. YaprakbİTİ.)
Genel olarak, büyük boyutlu hayvanların ve bitkilerin yaşam çevrimleri daha uzundur. Dev balinaların ve tropik yağrtiur ormanlarındaki dev ağaçlann üreme çağına gelmesi çok uzun zaman alır; üstelik bir..bahk milyonlarca yumurta döktüğü halde, bir balina her batında genellikle; tek bir yavru doğurur. Bu durum günümüzün temel sorunlarından biridir. İnsanlar yakın zamana kadar balinaları acımasızca avlayıp dev ağaçlan hiç düşünmeden kestikleri: için, bugün bu canlılardan çoğunun soyu tükenmek ■ üzeredir;.. , ■, ,

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.