Oops! It appears that you have disabled your Javascript. In order for you to see this page as it is meant to appear, we ask that you please re-enable your Javascript!

WROHSKİ

(Jözef Maria Hoene-), po- lonyalı filozof (VVolsztyn, Poznari yakınında, 1776 – Neuilly 1853). Polonya ordusunda, ardından rus ordusunda subaylık yaptı, Almanya’da felsefe ve matematik eğitimi gördü, daha sonra 1801’de Fransa’ya yerleşti ve bir vecd anında Mutlak’a ulaştığını sandı. Kendi görüşünü kabul ettirmek için başvurmadık kapı bırakmadı, hatta bulduğu “Mutlak’ın sırrı”nı bankacı Arson’a satmak başarısını bile gösterdi. Bu garip iş onu, ününe gölge düşüren bir davaya bulaştırdı. Recherche de l’Absotu adlı romanında Balzac, büyük bir olasılıkla bu davadan esinlenmiştir. VVrortski’nin tüm felsefesi, yaratma ve uzlaştırma kavramlarına dayanır, insanlar kendi özlerinin yasasına göre yaratılmışlardır ve bu yasa onlar için aynı zamanda bir yaratma ödevidir. Bu yaratma yasası, eylemsizlik yasasının tersidir. Eylemsizlik yasasının ilkesi yineleme, sonucuysa ya budalalık ya da ölümdür. VVrortski’nin felsefesi, bir tür enerji metafiziğidir. Maddeden hareket ederek ruha kadar yükselmekle birlikte, hegelci diyalektiğin amansız bir düşmanıdır, Kantçı düşünceye sadık kalarak, Yargı’ gücünün eleştirisi’nde yaratma ve birleştirmeye yetenekli insan aklının kökeni ve özüne ilişkin temel felsefe sorununu bulur. Ancak eleştirel felsefeyi aşarak ikiciliği çürütmek VVrortski için çok önemlidir. Yahudi ve hıristiyan iç- rekçiliğinden esinlenen ve bu yanıyla Spi- noza’ya yaklaşan VVrortski, ister ölüm, ister kötülük, isterse günah sözkonusu olsun, olumsuzlama biçimlerine bir gerçeklik ya da belirleyici bir işlev yüklemeyi kabul etmez. Böylece onun Mutlak öğretisi, tüm ikicilik biçimlerinin çürütülmesi anlamına gelir ve sürekli yaratma yasasından başlayarak, Tanrı ve insanı olduğu kadar, düşünce ve eylemi ya da gelenek ve devrimi de uzlaştırmaya çalışan bir kurama açılır Bu uzlaştırma düşüncesi Tanrı’yı varlığın bölünmez birliğiyle özdeşleştirerek ve bölünmeyi kötülük sayarak modern çağın toplumsal çelişkilerini çözmeye çalışır. Bu anlayışı diferansiyel hesabın yeni bir yorumuna ve Napolöon’un büyüklüğünü değerlendirmeye dayanan bir matematik felsefesi ile bir siyaset felsefesinden ayrı düşünemeyiz. Spinoza felsefesini benimseyen VVrortski, matematiği bir ahlak ve yaşam bilimiyle özdeşleştirerek yeniden mathesis’ universalis’e varır. Böylece diferansiyel hesap, küçük ayrımların Mut- lak’la bütünleşerek birbirleriyle uzlaşmalarını sağlar: demek ki Mutlak aklın yaratıcı gücünü olduğu kadar, matematiğin, bir yaşam felsefesine olabilir tek başlangıcını oluşturduğunu da gösteren bir yöntemle matematiksel olarak sınanabilir. Aynı biçimde NapolĞon da, düzen ve özgürlükten başka bir şey olmayan bu toplumsal diferansiyellere siyasal düzeyde bir entegrasyon sağlar. Hegel’den farklı olarak VVrortski, NapolĞon’u olumsuzluğun savaşçısı olarak tasarlamaz; çünkü düşünce için entegral hesap neyse, ona göre etken olmak için bonapartçılık da odur, yani çelişmelerden kurtulmanın bir yoludur. Başlıca yapıtları: introduction â la philosophie des mathĞmatiques (Matematik felsefesine giriş) [1811]; Philosophie de l’in/ini (Bitimsizlik felsefesi) [1814]; MĞtapo- litique messianique ou Philosophie abso- lue de la politique (Mesihçe metapolitik ya da Mutlak siyaset felsefesi) [1840]; Secret politique de NapolĞon (Napoteon’un siyasal gizemi) [1840]; Philosophie absoluede l’histoire ou genĞse de l’humanitâ (Mutlak tarih felsefesi ya da insanlığın oluşu) [1852).

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.