Özbek edebiyatı

Paylaşmak Güzeldir Sende Paylaşır Mısın?

Özbek edebiyatı, Özbekçe edebiyat yapıtlarının
tümü. Çağatay edebiyatının devamı
olan Özbek edebiyatının ilk ürünleri yazıya
geçirilmediğinden günümüze ulaşamamıştır.
19. yüzyılda yetişmiş halk şairlerinin en
ünlüleri Cuman, Halmuradoğlu, Casak
Bahşî ve Kiçik Buran’dır. Bu dönemin önde
gelen halk şairlerinden Ergaş Cumanbüibüloğlu’nun
(1868-1937) 20, Nazaroğlu’nun
(1872-1953) 30 destanı olduğu bilinmektedir.
Bu dönemdeki aşk destanları daha çok
İran edebiyatında görülen konuları işler.
Nasreddin Hoca fıkraları, yörede Apandi
fıkraları adıyla yaşamaktadır.
19. yüzyıl ortalarında ülkede yaratılan
liberal düşünce ortamında, Rus ve İslam
etkilerinin kaynaşması sonucu, 17. ve 18.
yüzyıllarda sönük biçimde süren klasik edebiyat
yeni bir döneme girdi. Furkat (1858-
1909), Mukimi (1857-1903), Zevkî, Muhyî,
Ümidî, Kâmil Harezmi gibi şairlerin yapıtlarıyla
yeni bir Özbek edebiyatı doğdu.
Sarayında 70 kadar şair barındıran Hokand
hanı Ömer Han (hd 1810-21) Özbek edebiyatının
bu geçiş döneminde önemli bir rol
oynadı. Ayrıca kendisi de Amiri mahlasıyla
Çağatayca ve Farsça gazeller yazdı. Daha
sonra oğlu ve torunları Muhammed Ali Han
(hd 1822-42), Şirali Han (hd 1842-45) ve
Hudâyâr Han da bu geleneği sürdürdüler.
Hokand sarayındaki bu etkinlikler daha
sonra Hive sarayında da sürdü. Kongratlar
döneminde Muhammed Rahim Han’ın (hd
1806-25) saltanatı sırasında başlayan atılım,
Allah Kuli Han (hd 1825-42), Rahim Kuli
Han (hd 1842-46), Muhammed Emin Han
(hd 1846-56), Seyyid Muhammed Han (hd
1856-65) ve Firuz mahlası ile şiirler yazan
II. Seyyid Muhammed Rahim Han (hd
1865-1910) dönemlerinde de devam etti. Bu
dönemin Özbek sanatçıları daha çok toplumsal
konulara ağırlık vererek, Özbek
edebiyatında daha sonra ortaya çıkan “eleştirel
gerçekçilik” akımının doğmasına öncülük
ettiler. Manzum seyahatname türü, ilk
kez bu dönemde Mukimi ile edebiyata
girdi. Furkat’ın manzum ve düzyazı mektupları
da, seyahatname türünün bazı özelliklerini
taşıyordu. Bu dönem Özbek edebiyatının
önde gelen türlerinden olan manzum
mektup türü Özbek edebiyatına yeni
bir canlılık kazandırdı. Bunların dışında,
yeni yeni gelişen gazetecilik de Özbek
edebiyatının gelişimini etkiledi; anı ve makale
gibi türler gelişti, ayrıca edebiyat daha
geniş bir okur kitlesine seslenme olanağını
buldu. Bu gelişmeler 19. yüzyıl edebiyatının
dilini de etkiledi; yazarlar yerli ağızlardan
ve Rusçadan sözcükler aldılar.
19. yüzyılın ikinci yarısında Özbek edebiyatçıları
artık hanlar ve varlıklı aileler
tarafından desteklenmiyordu. Şair ve yazarların
yazarak ya da başka işlerde çalışarak
yaşamlarını kazanmaları, klasik edebiyat
geleneğinin yıkılmasında ve Özbek edebiyaÖzbek
Han 318
tında yeni bir dönemin başlamasında önemli
rol oynadı.
20. yüzyıl başlarında yetişen başlıca yazarlar
Abdülrauf Fıtrat, Mahmud Hoca Behbudi,
Sadreddin Aynî’ydi. Günümüzde
1920’lerin ikinci yansında yayımlanan tarihsel
romanlarıyla tanınan Abdullah Kadiri
1917’den önce oyun, şiir ve öykü türlerinde
de ürünler verdi. 20. yüzyılda ün kazanan
bir başka oyun yazarı ve şair ise, sınıfsal
konulara ağırlık veren Hamza Hekimzade
Niyazi’ydi.
II. Dünya Savaşı’ndan sonra, özellikle de
Stalin döneminin ardından, ideolojik nitelikli
edebiyatın yanı sıra lirik şiir, düzyazı ve
tiyatroda da bir canlanma görüldü, ideolojik
konuları işleyen yapıtlanyla Gafur Gulam,
siyasal çatışmaları konu eden oyunlanyla
Kâmil Yaşin ve kolektif çiftlikleri
anlatan kısa düzyazı yapıtlarıyla Şeref R.
Raşidov önem kazandı. Askad Muhtar da
bu dönemde verdiği yapıtlarla, ideolojik
konulara ve edebiyat dışı etkilere daha
önceki kuşağa oranla daha az yer veren
genç Özbek şairleri üzerinde etkili oldu.


Paylaşmak Güzeldir Sende Paylaşır Mısın?

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.