İnsan Tarihi Kadar Önemli Olan Atın Tarihi

 İnsan Tarihi Kadar Önemli Olan Atın Tarihi

at
At Toynaklıların tekparmaklılar alt takımından, binme, yük çekme, taşıma hizmetlerinde kullanılan hayvan türü (Bil. a Equus caballus).

TARİHÇE

Atın atası Eohippus, Eyosen çağında Amerika’da yaşıyordu. Başlangıçta ancak bir tilki iriliğinde olan bu hayvan, bulunan fosillere bakılacak olursa, zamanla büyük boyutlara ulaştı. Dördüncü Zaman’da günümüzdeki ata benzer duruma geldi. Bu evrim sırasında parmak sayısı azaldı. Eohippus’un ön ayaklarında 4 parmağı vardı; Oligosen’de yaşayan Mesohippus’un üç parmağı vardı; son olarak Pliyosen’de yaşayan Pliohippus günümüzdeki at gibi tek parmaklı oldu. Bu ilk atların soyundan gelenler, Dördüncü Zaman’da Amerika kıtasında bütünü’ le ortadan kalktı. Eski Dünya’da atın ortaya çıkışı Pliyosen döneminin sonuna raslar; paleontoloji bil- ginleri ilk Amerika atının Asya’ya geçmiş olduğunu, oradan Dördüncü Zaman’da Avrupa’ya yayıldığını ileri

Eohippus hyracotherium, erken Eyosen Devri'nde ortaya çıkmıştır, ön ayaklarda (A) dörder, arka ayaklarda üç parmağı vardı (B); yanak dişleri (C) ot yemeye elverişliydi.

Eohippus hyracotherium, erken Eyosen Devri’nde ortaya çıkmıştır, ön ayaklarda (A) dörder, arka ayaklarda üç parmağı vardı (B); yanak dişleri (C) ot yemeye elverişliydi.

Oligosene atı Mesohippus'ı/n hem ön (A) hem de arka (B) ayaklarında üçer parmağı vardı. Yanak dişleri Eohippus'unkilere benzemekle birlikte ormanda otlayacak biçimde gelişmişti.

Oligosene atı Mesohippus’ı/n hem ön (A) hem de arka (B) ayaklarında üçer parmağı vardı. Yanak dişleri Eohippus’unkilere benzemekle birlikte ormanda otlayacak biçimde gelişmişti.

1

sürmektedirler. Günümüzde yabani atın tek temsilcisi Prjevvalski Atı’dır (Equus prjeqalskii). Bu yabani at Orta Asya’nın dar bir kesiminde, Moğolistan’da Altay dağlarının yamaçlarında yaşar. Dünyanın şu ya da bu kesiminde özgür olarak sürüler halinde yaşayan öteki atların tümünü, sonradan yabanileşmiş evcil hayvanlar saymak gerekir. Bulucusu (1879) olan Rus subayının adıyla anılan bu moğol atı, oldukça kısa boyludur. Sırt çizgisi, dik kıllı yelesi ve yeri süpüren kuyruğu, donuna göre daha koyu rengiyle, bazen açık, bazen esmertüylerle kaplı bedeni ortadan ikiye ayırır. Prjevvalski atı,!başlangıçta Avrasya’ da geniş çapta yaygındı. 1

(A) şemasında 3 at ırkının bedensel boyutları ve birbirleriyle oranları gösterilmiştir. Shetland midillisi 140-230 kg ağırlığındadır ve cidav yüksekliği 112 cm'den azdır (C). Hafif bir at olan quarter horse ırkı üyelerinin ağırlığı 410-540 kg, yüksekliği 173 cm'dir. Atın toynağı (B) hayvanın iyi koşmasına olanak verecek bir evrim sürecinden geçmiştir. Bukağılık, toynak yere vurduğunda oluşan darbenin şiddetini azaltır. İçdiz bacağın yukarı kısımında olmasına karşın anatomik olarak insan ayak bileğiyle karşılaştırılabilir. Atın kas ve iskelet yapısı (D) koşmaya çok elverişlidir.

(A) şemasında 3 at ırkının bedensel boyutları ve birbirleriyle oranları gösterilmiştir. Shetland midillisi 140-230 kg ağırlığındadır ve cidav yüksekliği 112 cm’den azdır (C). Hafif bir at olan quarter horse ırkı üyelerinin ağırlığı 410-540 kg, yüksekliği 173 cm’dir. Atın toynağı (B) hayvanın iyi koşmasına olanak verecek bir evrim sürecinden geçmiştir. Bukağılık, toynak yere vurduğunda oluşan darbenin şiddetini azaltır. İçdiz bacağın yukarı kısımında olmasına karşın anatomik olarak insan ayak bileğiyle karşılaştırılabilir. Atın kas ve iskelet yapısı (D) koşmaya çok elverişlidir.

21

Tarih çağında başka bir yabani at türü vardı; Tarpan (Equus caballus gmelini) dene bu at, güney Rusya’da yaşıyordu: 1770’te bulundu, 1880’de ortadan kalktı.

Atı eğitmek ve evcilleştirmek işine ,4000-5000 i yıl önce girişildi. Yakalanması ve yetiştirilmesi ülkelere göre değişik dönemlerde başladı. Çin ve Mezopotamya’da, İsa’dan iki bin yıl önce bu at evcilleştirilmişti.

ANATOMİ

Atın ayakları bir parmaklıdır (üçüncü parmak), hayvan, parmak ucuna .dayanarak yürür: Bedenin bütün ağırlığını taşıyan bu tek parmağa, “toynak”denir.

5 Hafif atlar koşum atlarına göre daha küçük ve güzeldir. Arap atı en eski safkan atlardan biridir. Arap atının soyundan gelen atlar arasında thorougdred, Amerikan binek atı Morgan>, quarter horse ırkı, Tennessee gezinti atı ve standardbred sayılabilir. Pinto, appaloosa ve palomino değişik renklerde olabilir. Hackney yüksek adım atan bir binek atıdır; lippizan zıplama yeteneğiyle ünlüdür.
1 2 3 4 5

1

Ön bacak, gövdeye omuzda bağlanır ve dıştan görülmeyen, hafifçe eğri ve arkaya doğru duran kısa, güçlü bir kol kemiğinden oluşur. Bacağın görünen bölümü, birbirine kaynamış dönerkemik ve dirsek kemikleri, bilek kemikleri, bir uzun tarak kemiği ve üç parmak kemiğinden oluşur. İnsan iskeletinden farklı olarak, atta diz gibi görünen eklem, dönerkemiği, uzunlamasına çok gelişmiş olan tarakkemiğine bağlayan eklemdir. Buna karşılık arka bacak kemikleri, insan iskeletindeki bacak kemiklerine benzer ve yaklaşık aynı büyüklüktedirler. İki yandaki birer uzun kemikle (kalça kemiği) birbirine kaynamış üç kemikten (kalça kemiği, oturga kemiği, çatı kemiği) oluşan kalça kemeri, uzun ve kalın bir kemik olan uyluk kemiğine dayanır. Uyluk kemiği, öne doğru eğiktir ve çok üzün olan kaval kemikle devam eder; kamış kemiğiyse körelmiş gibidir. Bacağın alt bölümü, bilek kemiği, uzun bir tarakkemiği ve üç parmak kemiğiyle sona erer. Ayaklarda, önkolun ve tarağın iç yüzünde, belki de türün evrimi sırasında ortadan kalkan parmaklardan birinin kalıntısı olarak, farklı kalınlık ve boyda, oval, boynuzsu, küçük plakalar bulunur. Ama bacağın en özgün yapısı ucundadır; burada üçüncü parmak kemiği, tırnakla kaplı tek parmak halinde toynağı oluşturur.

YAPI

Atın ağırlığı, ırklara göre, 150 kg ile bir ton arasında değişir. Omuz başından yere kadar yüksekliği, ırkların çoğunda ortalama 1,50 m’dir; midillilerde 0,90 m – 1,2C m arasındadır; ama safkanlarda, Jutland atında 1,60 m ya da 1,75 m’yi, hattâ Ardenne atlarında 1,80 m’yi bulur. Yapılarına göre atlar üç ana tipe ayrılır: Uzun biçimliler; orta biçimliler; kısa biçimliler. Uzun biçimli tipteki ırklarda beden ince uzundur; bu hayvanlar oynak ve sinirlidir. Safkan arap ya da İngiliz atları ile yarış ya da binek atları bu ırktandır. Orta biçimli atlar, uzun biçimliler ile kısa biçimliler arasında yeralırlar. Aslında çaprazlama ürünüdürler; yapıları daha sağlam, bacakları daha uzundur. Uzun süre, en yararlı atlar bu ırklardan elde edilmiştir: Koşum, av ve ordu atları. Çeşitli İngiliz ve İrlanda atları bu gruptandır. Kısa biçimli atlar, kas kütleleri önemli ölçüde geliştiği için ağır hayvanlardır. Çok güçlü olan bu atların belirgin özelliği, sakin huylu oluşlarıdır. Belçika ve Fransa’da yetiştirilen ağır koşum atları bu gruptandır.

ÜREME VE YAŞAMA ÇEVRİMİ

Atın dişisine kısrak, erkeğine aygır, yavrusuna tay denir. Taylar, ırklara göre 15-24 ay arasında erişkin olurlar. Kısraklar mart – nisan, eylül – ekim ayları arasında 21 ‘er günlük devrelerin her 6-7 gününde (kızışma dönemi) çiftleşmeye hazırdırlar. Döllenmeden sonra gebelik dönemi 329-400 gün sürer; ortalama 335 gündür. Bu süre sonunda, genellikle tek bir tay doğar. Atın ortalama ömrü 20-30 yıldır. Ama 40 yılı aşkın süre yaşayan atlar olmuştur. Ulaşım ve çeki araçlarının gelişmesi, yavaş yavaş atın bırakılmasına yolaçmış ve atların sayısı azalmıştır. Bununla birlikte, günümüzde hâlâ pek çok yarış atı yetiştirildiği gibi, kasaplık atlar da yetiştirilmektedir. Ülkemizde at, binek, yük ve çeki hayvanı olarak kullanılmakta, Bursa, Eskişehir, Adana ve Malatya’daki haralarda ve aygır depolarında değerli yarış atları üretilmektedir.

 

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)