GRİZU

Maden kömürü ocaklarında görü­len, büyük kısmı metan (CH4) gazından ibâret olan, hava ile karışık olduğu zaman sıcak alev karşısında patlayan bir gaz karışımı.

Grizunun esas kısmını teşkil eden metan gazı,maden kömürlerinin meydana gelişi sırasında ortaya çıkmaktadır. Maden kömürü, bir kısmı sularla getirilen, büyük kısmı ise 40 cm. yi geçmeyen sığ göl ve bataklıklarda yetişen bitkisel (nebâti) maddelerin, asırlar süren jeolojik devirler boyunca devam eden kömürleşmesiyle(carbonisation) teşekkül etmiştir. Değişime uğrayan bitkilerin ana maddeleri olan selüloz (C6 H 1 0 05) ve lignin(C4 0H4 2O ,,), mikroorganik canlılar tarafından parçalanırlar. Ortaya su (H2 0) ile Karbonik asit, karbondioksit (C 02), karbonmonoksit (CO), hidrojen (H), metan (CH4) gazları çıkar.Bu kimyevi değişim neticesinde sırasıyla turba, linyit, taş kömürü, antrasit, grafıtoid gibi çeşitli kömürleşmenin basamak ürünleri hasıl olur.

Jeolojik devirler boyunca kömür tabakaları, kil, kum, marn, konglomera gibi çeşitli tabakalar altında kalırken, kömürleşme esnasında meydana gelen gazlar da statik ve dinamik kuvvetlerin tesiriyle, bu tabakalar arasında yer değiştirir ve gözeneklerde yerleşir. İşte kömür ocakları işletilirken, basınç altında bulunan bu gazlar ortaya çıkar ve kömürü alınmış olan boşluklarda toplanır. Bu arada havalandırma maksadıyla ocağın içine devamlı hava gönderilmektedir. Böylece grizu denen patlayıcı gaz karışımı meydana gelmiş olur.

Grizunun /o75-95’i metan, %0-3’ü karbondioksit, %1’den azı oksijen, %1-5’i azottur. Bazen hidrojen, kükürtlü hidrojen (SH2), amonyak ve etan (C2 H6) gazları da bulunur. Grizunun esas kısmı olan metanın bir hacmi,

CH4+ 2 0 2 – C 0 2+2H20 reaksiyonu gereğince iki hacim oksijenle yanmaktadır. Havanın ise %21’i oksijen olduğundan, bir hacim metan yaklaşık on hacim hava ile yanmakta, yani hava içindeki metan hacmi %9,5 iken, yanma tam olmaktadır. Normal sıcaklıkta, %6-%16 nisbetindeki grizular tutuşabilmektedir.

500°C ın üstündeki sıcaklıklarda metan gazı, havanın oksijeni ile oksitlenir ve bu reaksiyonla sıcaklık artar. Böylece bir müddet sonra grizu patlar. Bu bekleme müddeti 100ö°C de sıfıra iner. Fakat metan gazı­nın oksitlenmesi ile ortaya çıkan ısının tamamı, cidarlar vasıtasıyla dışarı atılabiliyorsa patlama olmaz. Bu prensibe dayanılarak maden kömürü ocaklarında kullanılmak üzere emniyet lâmbaları geliştirilmiştir.

Patlama sebepleri çok çeşitlidir. Bunlardan; kıvılcım,yüksek hararet, dinamit atılması, dizel lokomotiflerinin sıcak egsoz gazı, kibrit, çakmak, sigara, kızarmış emniyet lâmbası kafesi, sert kuvars tanelerinden kazmanın kıvılcım çıkarması, matkapların çalışma esnasında ısınması, çeliğin çeliğe sürtünmesi, elektro statik deşarjlar, motorların anti-grizu tertibatı kapalı iken egsozların meydana getirdiği sıcaklık belli başlı olanlarıdır.

Ocaklardaki havalandırma sisteminin arıza yapması,elektrik kesintileri ile vantilatörlerin çalışmaması, grizu patlamasının şartlarını hazırlar.

Bütün dünyada yüzlerce kişinin ölümüyle neticelenen grizu patlamaları, memleketimizde Zonguldak taş kömürü havzasında da yüzlerce vatandaşımızın hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.

Grizu patlamalarını önlemek için alınan tedbirler başlıca iki kısımdır. Birincisi, hava içindeki grizu yüzdesini azaltmak ve asgari seviyede tutmak için alınan tedbirler (grizulu gazların ocaktan dışarı emilerek atılması gibi). İkincisi ise sıcaklığın 500°C nin çok altında tutulması (her türlü ateş yakılmasının, kıvılcım çıkmasının önlenmesi gibi.)

Grizu patlamalarının hemen hemen hiç olmadığı,alınan tedbirlerle bunun önüne geçildiği Avrupa’da şunlara dikkat ediliyor:
1- Alevi çok kısa emniyet lâmbaları kullanılıyor.
2- Aleve sebep olmıyacak elektrik teçhizatı kullanılıyor.
3- Grizu oranını yüzde birden daha aşağıya indirecek,grizu boşalmasını tesbit edecek bir sistemden istifade ediliyor.
4- Çeşitli devrelerde hava miktarı ve havadaki grizu oranı ölçülerek, yükselme durumunda ikaz eden aletler kullanılıyor.
5- Havalandırma sistemi arızalanınca yerine otomatik geçecek yedek havalandırma sistemi bulunduruluyor. *
6 – Emniyetli patlayıcı maddelerden istifade ediliyor. Kömürü çok yanıcı ise ateşlemeden önce ıslatılıyor.
7- Galerilere yanmaz tozlar yayılıyor. Bunlar galerilerin giriş ve çıkışlarında toz barajları meydana getirerek,
hava darbesinde bu barajlar yıkılınca bir toz perdesi hasıl oluyor. Bu ise alevin durdurulmasını sağlı­yor.
8 – Geliştirilen ve çok ucuza mal olan elektronik aletler ile çok az da olsa gaz sızıntıları anında tespit edilebiliyor.

Grizumetre: Ocaklarda grizu miktarını ölçen çok faydalı bir cihazdır. İki pille çalışır. Üstündeki vizondan bakılarak grizu yoğunluğunun miktarı okunur. Eğer tehlike sının ikiden fazla gösteriyorsa ocağa oksijen sıkılır veya ocak herhangi bir tehlikeye karşı boşaltılır. Bu cihaz ile ani boşalan grizu haricindeki tehlikelere mani olunabilmektedir.

 

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)