Ataullah Efendi

Ataullah Efendi (ş a n î z a d e ), tam adı ş a n î –
z a d e m e h m e d a t a u l l a h (d. 1771, İstanbul –
ö. 1826, Tire), Osmanlı tarihçi ve hekim.
Yaptığı çevirilerle Türkiye’de modern Batı
tıbbim tanıtmış ve ilk resimli anatomi
kitabını yayımlamıştır.
Şanizade Mehmet Sadık Efendi’nin oğluydu.
Medrese öğrenimini tamamladıktan
(1786) sonra Süleymaniye Medresesi’nde
tıp, Mühendishane-i Berr-i Hümayun’da
matematik, astronomi ve astroloji okudu;
İtalyanca ve Fransızca öğrendi. 1816’da
Eyüp kadısı oldu. 1819’da Mütercim Asım
Efendi’nin yerine vakanüvisliğe atandı.
1808-21 arasındaki olayları belgelere dayanarak
yazdığı Şanizade TarihVnı (ös 1867-
75, 4 cilt), II. Mahmud’a sundu. Görevinden
alındığı için 1821-26 arasındaki olayları
yazamadı ve derlediği belgeleri kendisinden
sonraki vakanüvis Sahhaflar Şeyhizade
Esad Efendi’ye bıraktı. Beşiktaş Cemiyet-i
İlmiyesi adlı bilim derneği üyeliği sırasında
gençlere verdiği fen derslerinden dolayı
dinsizlikle suçlanarak Tire’ye sürüldü
(1826) ve orada öldü.
Avrupa’da basılan tıp kitaplarından yararlanarak
hazırladığı Türkçe kitaplarla ülkesinde
modern tıp bilimini tanıtan Ataullah
Efendi, bu çalışmalarım, kendi gözlemlerini
de ekleyerek Hamsen Şanizade adı altında
topladı. Beş kitaptan oluşan yapıtın ilk üç
kitabı 1820’de, dördüncüsü 1828’de basıldı;
beşincisi ise basılamamıştır. Birinci kitap
Mir’atü’l-Ebdan fî Teşrih-i Azai’l – İnsan,
Türkiye’de basılan ilk resimli bilimsel anatomi
kitabıdır. Ataullah Efendi’nin 1816’da
Eyüp kadısı iken yazdığı ve Latince-Türkçe
terimler içeren kitapta, 56 anatomik resim
vardır. Kemikbilim ve kas lifleri anatomisi
olmak üzere iki bölümden oluşur. İkinci
kitap, Usulü’t-Tabia ilk fizyoloji kitabıdır.
Çiğneme, yemek yeme, nefes alma, kan
dolaşımı, ter, uyku, görme, hastalıklar,
nedenleri ve belirtileri gibi konulan içerir.
Üçüncü kitap olan Miyarü’I-Etibba, Anton
von Stoerck’in Pratik Tıbbi Öğrenim adlı
Almanca yapıtının İtalyancasından bir çeviridir.
Hastalıklar, tedavileri ve ilaçlan konusunda
bilgi verir. Dördüncü kitap, Kanunü’l-
Cerrahin’de cerrahi hastalıklar ele alınır;
önce türleri, nedenleri, belirtileri, ilaçlan,
son olarak da yapılması gereken cerrahi
müdahaleler verilir. Mizanü’l-Edviye adını
taşıyan beşinci kitap, basit ve bileşik
ilaçlar üstüne bilgiler verir. Türkiye’de digitalinin
(yüksükotu) fizyolojik özellikleri ilk
kez bu kitapta incelenmiştir. Ataullah Efendi’nin
aynca Vesayename-i Seferiyye ve
Hesap adh iki çeviri kitabıyla bir Divan’ı
vardır.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.