Paraguay

Paraguay resmî adı Pa r a g u a y c u m h u r îy e –
t î , İspanyolca r e p ü b l ic a d e l Pa r a g u a y , Güney
Amerika’nın ortagüney kesiminde, denize
kıyısı olmayan ülke. Birçok akarsuyun
geçtiği 406.752 km2’lik bir alanı kaplar.
Adını Guarani Yerli dilinde “büyük ırmaklı
yer” anlamına gelen bir sözcükten alır.
Kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda yaklaşık
992 km boyunca uzanır; doğudan batıya
en geniş yeri 685 km’yi bulur. Doğuda
Brezilya, güneydoğu, güney ve güneybatıda
Arjantin, batı ve kuzeybatıda Bolivya ile
çevrilidir. Başkenti Asunciön, 1988 tahmini
nüfusu 4.007.000’dir.
Doğal yapı. Kuzeyden güneye doğru akan
Paraguay Irmağı ülkeyi Doğu Bölgesi ve
Batı Bölgesi olarak ikiye ayırır. Ülke topraklarının
beşte ikisini kapsayan ve Brezilya
Platosunun bir uzantısı olan Doğu Bölgesi’
nin yüksekliği güneybatı uçta ancak 50 m’yi
bulurken, bazı tepelerde 750 m’ye ulaşır.
Brezilya sınırının bir bölümü boyunca kuzey-
güney doğrultusunda uzanan Amambay
Dağları daha sonra doğuya dönerek Mbaracayü
Dağları adını alır. Kuzeydoğudan çıkan
bazı sıradağlar kabaca güney yönünde
ilerleyerek alçak tepelerde sona erer. Bu
sıradağların doğusunda Yukarı Parana Irmağı,
batısında da Paraguay Irmağı vadileri
yer alır. Chaco Boreal olarak da bilinen
Batı Bölgesi, Bolivya ve Arjantin’e taşan
geniş ve düz ovalarla kaplı Gran Chaco’nun
bir bölümünü oluşturur.
Ulaşıma elverişli ırmaklardan Paraguay
kuzeyde, Yukarı Parana doğu ve güneyde,
Pilcomayo da güneybatıda ülke sınırlarının
yaklaşık beşte dördünü çizer. Bu ırmaklar
uzak Atlas Okyanusu kıyısıyla bağlantıyı
sağladığından ve büyük bir hidroelektrik
enerji kaynağı olduğundan ekonomik açıdan
yaşamsal bir önem taşırlar. Paraguay
Irmağının doğudan aldığı önemli kollar
kuzeyden güneye Apa, Aquidabân, Yapane,
Jejuı ve Tebicuary’dir. Chaco Boreal’
deki kolların çoğu bataklıklara dökülür, bir
bölümü de kurak mevsimlerde toprakta
kaybolur. Asunciön yakınlarındaki bataklık
Ypoâ ve Ypacaraı başlıca göllerdir. Egemen
toprak dokusunu oluşturan killi ve
milli toprak örtüsü içerik bakımından yoksuldur.
Paraguay Irmağının taşıdığı birikintiler
doğu kıyısı boyunca uzun bir şerit
oluşturur. Yukarı Parana Vadisinde bazalt
kökenli verimli topraklar bulunur.
Ülke genelinde astropik bir iklim görülür.
Ortalama sıcaklık yazın (ekim-mart) 25°C-
40°C, kışın (nisan-eylül) 10°C-20°C arasında
değişir. Kışın sıcaklık bazı yerlerde – l°C ’ye
kadar iner. Güneydoğuda 1.700 mm olan
yıllık yağış miktarı, Paraguay Irmağı kıyılarında
1.375 mm’ye, batı sınırında da 575
mm’ye düşer. Dönemsel sel taşkınları ve
kuraklıklar ülkenin her yanında tarımsal
üretimde önemli kayıplara yol açar.
Doğu Bölgesi’nin yaklaşık beşte ikisi, Chaco
Boreal’in de yarıdan fazlası ormanlarla
kaplıdır. Bu ormanlarda birçok palmiye
türünün yanı sıra urunday, peterebi ve curupay gibi ilginç türleri de kapsayan
500’den fazla sert tahtalı ağaç türü saptanmıştır.
Chaco Boreal’in önemli bir bölümünde
bitki örtüsünü kaktüsler ve dikenli
çalılar oluşturur. Yabanıl ananas ve acı
portakal Doğu Bölgesi’ne özgü meyvelerdir.
Şifalı bitkiler oldukça yaygındır. Adı
“av alanı” anlamına gelen Chaco bölgesi
zengin bir hayvan varlığını barındırır. Büyük
bölümüne Doğu Bölgesi’nde de rastlanan
başlıca hayvanlar arasında jaguar, puma,
yaban domuzu, geyik, kurt, tilki,
kapibara, tapir, armadillo ve karıncayiyen
sayılabilir. Zengin kuş varlığı balıkçıl, tukan,
muhabbetkuşu, güvercin, papağan,
kartal ve şahin gibi türlerden oluşur. Akarsularda
timsah, kayman ve birçok değişik
balık türü yaşar.
Nüfus. Öteki Güney Amerika ülkelerine
göre daha homojen bir bileşim gösteren
Paraguay nüfusunun (1980) yüzde 90’ını
İspanyol ve Guarani karışımı bir kökene
dayanan Mestizolar oluşturur. Bir dizi küçük
kabileye ayrılan Amerika Yerlilerinin
hemen hepsi Chaco bölgesinde toplanmıştır.
Bir başka azınlık topluluk, sömürge
dönemindeki göçmenlerin soyundan gelen
beyazlardır. Küçük bir Japon kolonisi dışında
göçmen azınlıkların çoğu Mestizo nüfus
içinde erimiştir. Toplam nüfusun yüzde
96’sı Katolik Kilisesi’ne bağlıdır. Mennonitler
ve Anabaptistler gibi küçük Protestan
azınlıklar da vardır. Resmî dil ve öğretim
dili İspanyolcadır. Bununla birlikte nüfusun
yaklaşık yarısı İspanyolcanın yanı sıra Guarani
dilini de konuşur.
Ülke genelinde kilometrekare başına ancak
10 kişiyi bulan nüfus yoğunluğu (1988)
dengesiz bir dağılım gösterir. Toplam nüfusun
yüzde 95’ten fazlası Doğu Bölgesi’nde
yaşar. Kentlerde oturanların toplam nüfus
içindeki oranı (1986) yüzde 43,9 düzeyindedir;
kırsal kesimden göçler son yıllarda
hızlanmıştır. Ülke nüfusunun yaklaşık sekizde
birini barındıran başkent Asunciön
dışındaki büyük kentlerin nüfusu 100 binin
altındadır. Geçmişte yoğun olan dışarıya
göç hareketi 1970’lerin başlarından bu yana
düşüş içine girmiştir.
Doğal nüfus artış hızı son yıllarda azalmış
olmakla birlikte hâlâ yüksektir. Resmî nüfus
politikası da nüfus artışını destekleme
yönündedir. Doğum ve ölüm oranları
(1985-90) sırasıyla binde 34,9 ve binde
6,6’dır.
Ekonomi. Paraguay’da büyük ölçüde tarım,
ticaret ve hizmet sektörleriyle hafif
sanayilere dayanan, gelişme yolunda bir
piyasa ekonomisi yürürlüktedir. 1985 verilerine
göre ülke gayri safi milli hasılası
(GSMH) 3,36 milyar ABD Doları, kişi
başına düşen milli gelir ise 880 ABD
Dolan’dır. Yukarı Parana Irmağı üzerindeki
baraj inşaatlarının hızlı bir ekonomik
büyüme sağladığı 1976-80 arasındaki dönemde
yıllık GSMH artışı yüzde 10’un
üzerine kadar çıkmıştır.
Gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) içindeki
payı (1986) yüzde 27,2 olan tarım sektöründe
toplam işgücünün (1982) yüzde 42,9’u
çalışır. Sınırlı ekim alanlarında bireysel
işletmecilik ağır basar; ortalama çiftlik büyüklüğü
40 hektardır. Devlet kuruluşları
köylülere kredi, araç-gereç yardımı ve kılavuzluk
hizmeti sağlar. Paraguay son yıllarda
dünyanın en büyük soya fasulyesi üreticileri
arasına girmiştir. 1986’da yıllık soya fasulyesi
rekoltesi 1,3 milyon ton düzeyindeydi.
Öteki önemli ürünler arasında manyok,
şekerkamışı, mısır, tütün ve pamuk sayılabilir.
Mate (Paraguay çayı) üretimi eski
önemini yitirmiştir. Ülke topraklarının yaklaşık
beşte ikisini kaplayan çayır ve otlaklar
gelişmiş bir hayvancılığa olanak verir. Sığır varlığı (1986) 7 milyon başı geçer; daha çok
Doğu Bölgesi’nin kuzeyi ile Chaco bölgesinin
doğusunda yürütülen kesimlik sığır
besiciliği ihracata önemli katkıda bulunur.
Avrupa Ekonomik Topluluğu’nun (AET)
1974’te Paraguay’dan et ithalatına kısıtlama
getirmesinden sonra pamuk ve soya fasulyesi
ekimine geçiş hızlanmıştır.
Madenciliğin ekonomiye katkısı son derece
küçüktür. Paraguay’ın başlıca yeraltı
kaynakları kireçtaşı, tuz, kaolin ve apatittir.
Petrol ve petrol ürünleri bütünüyle dışarıdan
sağlanır. Ama ülkenin dev hidroelektrik
enerji potansiyeli bu alanda bağımlılığı
önemli ölçüde azaltır. Yılda 1,64 milyar
kW-sa düzeyinde olan elektrik üretiminin
bir bölümü ihraç edilir. Yukarı Parana
Irmağı üzerindeki Itaipü Barajı’nm(*) yanı
sıra Yacyretâ-Apipe ve Corpus hidroelektrik
santral projelerinin tamamlanmasından
sonra Paraguay’ın elektrik enerjisi ihracatında
dünyada ilk sıraya yükselmesi beklenmektedir.
GSYİH içindeki payı yüzde 16,1 olan
imalat sektöründe toplam işgücünün yüzde
12’si çalışır. Sanayi büyük ölçüde yerli hammaddelerin işlenmesine dayanır. Başlıca
sanayi ürünleri çimento, deri eşya,
dokuma, işlenmiş şeker ve et, bitkisel yağ
ve kerestedir. Yabancı yatırımları özendirmek
için çeşitli vergi teşvikleri getirilmiş,
belirli hammaddelerle yatırım mallarının
ithalatından alınan gümrük vergileri düşürülmüştür.
İhracat gelirlerinin büyük bölümü soya
fasulyesi, pamuk elyafı, işlenmiş et, kereste
ve bitkisel yağdan sağlanır. Başlıca ithalat
kalemlerini ise makine, ulaşım araçları,
madeni yakıtlar, kimyasal maddeler, demir
ve çelik oluşturur. Dış ticaret yapılan ülkelerin
başında Brezilya, Arjantin, ABD,
AFC ve Hollanda gelir.
Büyük ölçüde vergilere dayanan kamu
gelirleri genellikle harcamalara denk ya da
biraz daha yüksektir. Devlet son yıllarda
yoğun döviz girişinden kaynaklanan
para arzı üzerindeki baskıyı hafifletmeye
yönelik bir politika izlemektedir. Başlıca
harcama alanlarını savunma, eğitim ve bayındırlık
işleri oluşturur. Dış borçlar
1970’ten bu yana altı kattan fazla bir artış
göstermiştir.
58° 56 Paraguay deniz taşımacılığından Parana
Irmağı aracılığıyla yararlanır; Paraguay
Irmağının Asunciön ve Concepciön arasındaki
kesimi de büyük teknelerle ulaşıma
elverişlidir. Karayolları ağının yalnızca
sekizde biri kaplanmıştır. Başkentten
çıkan otoyollar komşu ülkelere bağlanır.
Asunciön’da bir uluslararası havaalanı
vardır.
Yönetsel ve toplumsal koşullar. Paraguay’
m yönetim biçimi son derece merkeziyetçi
bir yapı ve güçlü bir yürütme organıyla
belirlenen, temsili demokrasiye dayalı bir
cumhuriyettir. 1977’de bazı değişiklikler
yapılan 1967 tarihli anayasa uyarınca, yürütme
yetkileri beş yıllık bir dönem için halk
tarafından seçilen başkanın elinde toplanmıştır.
Yüksek görevlileri atama, kararnameler
çıkarma ve Kongre’yi dağıtma gibi
yetkileri bulunan başkan, devlet işlerini bir
danışma organı niteliğinde olan ve atanmış
Bakanlar Kurulu üyelerinin yanı sıra toplumun
değişik kesimlerinin temsilcilerinden oluşan Devlet Konseyi’nin yardımıyla yürütür.
Yasama yetkisini 60 üyeli Temsilciler
Meclisi ile 30 üyeli Senato’dan oluşan
Kongre kullanır. Kongre seçimleri başkanlık
seçimiyle birlikte beş yılda bir yapılır.
Seçimlerde en çok oyu alan parti her iki
meclisteki sandalyelerin üçte ikisini alır.
Geri kalan sandalyeler aldıkları oy oranına
göre öteki partilere dağıtılır. Yasalarla tanınan
örgütlenme özgürlüğüne karşın, siyasal partiler sıkı denetim altındadır. Seçime
katılmak için yürütme organının onayı gerekir.
Colorado (Renkli) Partisi uzun yıllardan
beri egemen partidir.
Yargı sisteminin başında başkanın atadığı
beş yargıçtan oluşan Yüksek Mahkeme yer
alır. Alt mahkeme yargıçları da Yüksek
Mahkeme’nin onayıyla başkan tarafından
atanır. Güçlü bir donanımı olan silahlı
kuvvetler 16 bin askerden oluşur.
Sosyal refah sistemi emeklilik ve işgörmezlik
aylığıyla hastalık, annelik ve iş
kazası yardımı gibi hizmetleri kapsar. Sayıları
giderek artan hastanelerin çoğu kentsel
alanlarda toplanmıştır. Kırsal kesimde ciddi
bir sağlık personeli açığı vardır. Yaygın
hastalıkların başında hepatit, tifo ve difteri
gelir. Sert kışlar ve barınma koşullarının
yetersizliği nedeniyle grip, zatürree ve verem
geniş bir kesimi etkiler. Kırsal kesimin
yanı sıra kentlerin çevresindeki dış mahallelerde
de sağlık ve beslenme koşulları kötüdür.
Ortalama ömür (1985-90) kadınlarda
69, erkeklerde 64 yıldır. Bebek ölüm oranı
ise binde 49’dur.
Paraguay’da okuryazarlık oranı (1982)
yüzde 85,7 gibi oldukça yüksek bir düzeyi
bulur. Temel eğitim 7-14 yaşlar arasında
zorunlu ve parasızdır. Ama bazı uzak
yörelerde hâlâ okul açığı sürmektedir.
Okullaşma oranı ilköğretimde yüzde 85,
ortaöğretimde ise yüzde 20’dir. Parasız
eğitim veren Asunciön Ulusal Üniversitesi
(1890) ile özel Meryem Ana Katolik Üniversitesi
(1960) dışında teknik ve meslek
yüksekokullarıyla bilim enstitüleri vardır.
Kültürel yaşam. Paraguay kültürünün ana
özelliği Guarani ve Ispanyol gelenekleri
arasındaki kaynaşmadır. Folklor, güzel sanatlar
ve edebiyat bu ikili kökeni yansıtır.
En seçkin el sanatı nandutı dantel üretimidir.
Bu sanatın Avrupa’dan gelen 16. yüzyıl tığ dantel işleme tekniklerinin Guarani
gelenekleriyle birleştirilmesi sonucunda ortaya
çıktığı sanılır. Asunciön’daki kültür
kurumlan arasında Paraguay ve Guarani
tarih ve kültürüyle uğraşan kuruluşlar, akademik
dernekler, araştırma enstitüleri, Müzik
Öğretmen Okulu, Müzik Konservatuvan,
Ulusal Güzel Sanatlar Akademisi, Asunciön
Senfoni Orkestrası sayılabilir. Etnografya,
doğa tarihi ve askeri tarih müzelerinin
yanı sıra ParaguaylI sanatçıların yapıtlarından
oluşan koleksiyonların yer aldığı
müzeler de vardır.
Anayasada basın özgürlüğü tanınmış olmasına
karşın, uygulamada gazete ve dergiler
yönetime yönelik eleştirilerde otosansür
yoluyla baskıdan kaçınma yoluna gider.
Paraguay basını oldukça genç sayılır; en
eski gazete olan La Tribuna yayımına
1925’te başlamıştır. Devlet denetiminde
olan radyo ve televizyon yayınlarını özel
kuruluşlar yürütür.
Tarih. AvrupalIların bugünkü Paraguay
topraklarına ulaşmasından çok önce, zengin
doğal kaynakların bulunduğu Paraguay ve
Yukarı Parana ırmakları arasındaki bölgede
Guarani dili konuşan Yerli kabileleri yaşıyordu.
Savaşçılıklarıyla Gran Chaco bölgesindeki
kabilelere boyun eğdiren bu kabilelerin
göçebe yaşam biçimi tarım, avcılık ve
balıkçılığa dayanıyordu.
Bölgeye ulaşan ilk AvrupalIlar, 1524’te
Brezilya kıyılarından yola çıkan Alejo Garda
ile 1526’da Parana Irmağı boyunca
ilerleyen Sebastian Cabot oldu. İspanyol
Domingo Martmez Irala 1537’de Asunciön
adıyla ilk koloni yerleşmesini kurdu. Bu
yerleşme uzun yıllar Güney Amerika’nın
güneydoğusundaki İspanyol topraklarının
merkezi işlevini gördü. Cizvit misyonerlerin
17. yüzyıl başlarında kurmaya başladığı
reducciöri’lar(*) zamanla zengin ve özerk
yerleşim alanları durumuna geldi. Asunciön
yöresindeki kolonici toprak sahipleri 1721-
35 arasında, Cizvitlerin Yerlilerle ticaret
tekelini yıkmak için bir dizi savaşa girişti.
Sonunda 1767’de Cizvitler bölgeden bütünüyle
sürüldü. 1776’da merkezi Buenos
Aires’te bulunan Rio de la Plata Genel
Valiliği’nin oluşturulmasıyla, Asunciön
önemini yitirmeye başladı.
1810’da Buenos Aires’teki genel valinin
devrilmesiyle kurulan yeni yönetim Paraguay’ı
denetim altına almaya çalıştı. Milis
kuvvetleriyle bu girişime karşı koyan ParaguaylI ParaguaylI
önderler, İspanyol valinin sömürgeyi
korumak için Portekiz birliklerinden yardım
almaya çalışması üzerine ayaklanarak 14
Mayıs 1811 ’de Paraguay’ın bağımsızlığını
ilan ettiler. Kısa süreli bir karışıklık döneminin
ardından Jose Gaspar Rodriguez de
Francia önderliğindeki bir grup duruma
egemen oldu. Yerlilerin “El Supremo”
(Yüce) adını verdiği Francia 1816’da diktatörlüğünü
ilan ederek dışa kapanma politikasını
benimsedi. Dış ilişkileri sınırlı düzeyde
tutarak Paraguay’ı ekonomik bakımdan
kendine yeterli bir duruma getirmeye çalıştı.
Kilisenin ve toprak sahibi aristokrasinin
gücünü önemli ölçüde kırdı. Francia’nın
ölümünden (1840) dört yıl sonra benzer bir
diktatörlük kuran Carlos Antonio Löpez
Paraguay’ı dış dünyaya açarak birçok alanda
yatırımlara girişti. Arjantin ve Brezilya
gibi güçlü komşu devletlerin tehditlerine
karşı Paraguay’ın askeri gücünü artırmaya
özel bir önem verdi. 1862’de yerine geçen
oğlu Francisco Solano Löpez, Arjantin ve
Brezilya ile öteden beri var olan sınır
anlaşmazlıklarını daha da körükleme yoluna
gitti. Bölgede etkili bir konum kazanma
düşüncesiyle 1864’te Uruguay’daki iç savaşa
karışarak Brezilya’yla doğrudan çatışmaya
girdi. Bunu izleyen kanlı Paraguay Savaşıp)
(1864-70) sırasında Brezilya, Arjantin
ve Uruguay karşısında alman yenilgiler
ülkeye büyük bir yıkım getirdi. Brezilya ve
Arjantin işgal kuvvetleri 1876’ya değin Paraguay’da
kaldı. İki ülke arasındaki çekişme,
ABD’nin arabuluculuğu sayesinde Paraguay’ın
az bir toprak kaybıyla kurtulmasını
sağladı.
İşgal sonrasında birbirini izleyen siyasal
çatışmalar, askeri darbeler ve iç savaşlar
yeniden inşa çabalarının sancılı bir süreç
izlemesine yol açtı. 1887’de iktidarı ele
geçiren Colorado Partisi’nin egemenliğinin
sona erdiği 1904’ten sonra başkanlık 30 yıl
kadar Liberal Parti’nin elinde kaldı. I.
Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan Paraguay
ekonomisini bir ölçüde düzeltme olanağını
buldu. Bu arada denize çıkış yolu arayan
Bolivya’nın Chaco Boreal’e sızma çabaları
yüzünden 1920’lerde başlayan çatışmalar
Chaco Savaşı’na(*) (1932-35) yol açtı. Savaşın
sonunda tartışmalı bölgenin büyük bölümü
Paraguay’ın elinde kaldı.
Şubat 1936’da Albay Rafael Franco öncülüğündeki
Febrerista adlı radikal bir grubun
yönetime el koymasına karşın, askeri rejim
pek uzun sürmedi. 1939’da başkanlığa seçilen
Chaco Savaşı kahramanı General Jose
Felix Estigarribia’nın ölümünden (1940)
sonra ülke yeni bir istikrarsızlık dönemine
girdi. Bir dizi güçsüz başkanın ardından
1954’te Colorado Partisi’nin ve ordunun
desteğiyle başa geçen General Alfredo
Stroessner ABD’den geniş çaplı yardım
alarak ekonomiyi düzene koymayı başardı
ve ülkeyi yabancı yatırımlara açtı. 1960’tan
sonra baskıcı yöntemlerin yumuşatılmasına
karşın, Stroessner ve Colorado Partisi seçim
sistemine dayanarak otoriter yönetim biçimini
sürdürdü. Bununla birlikte kilise siyasal
baskılar, sansür, Yerli azınlığa kötü
muamele gibi konularda etkili bir muhalefete
öncülük etti. Rejimin insan haklarını
çiğnediğine yönelik eleştirilerin arttığı
1970’lerde ABD ile ilişkiler bozulurken,
Paraguay ve Brezilya arasında sıkı bir
yakınlaşma başladı. Yaşlı diktatör Stroessner
1980’lerde gelişen muhalefeti önlemede
güçlüklerle karşılaşmanın yanı sıra
partisi içinde de eski gücünü yitirmeye
başladı. Öte yandan 1970’lerde ekonomide
yaşanan canlılık yerini durgunluğa bıraktı.
Stroessner Şubat 1988’de bir kez daha
başkan seçildiyse de Şubat 1989’da General
Andres Rodriguez tarafından gerçekleştiriParaguay’da len bir darbeyle devrildi. Mayıs ayında
yapılan seçimlere Colorado Partisi’nin adayı
olarak katılan Rodriguez başkanlığa seçildi.

Share This:

Hakkında SevgiG.

SevgiG.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)