Papua Yeni Gine

Büyük Okyanusun
güneybatı kesiminde ada ülkesi. Yeni Gine
Adasının doğu yarısını ve aralarında Bismarck
Takımadaları ve Bougainville’in yer
aldığı bir dizi tropik adayı kapsar. Batıda
Endonezya, kuzeyde Büyük Okyanus, doğuda
Büyük Okyanus ve Solomon Denizi,
güneyde de Mercan Denizi ve adayı Avustralya’dan
ayıran Torres Boğazı ile çevrilidir.
Başkenti Port Moresby, yüzölçümü
462.840 km2, 1988 tahmini nüfusu
3.562.000’dir.
Doğal yapı. Papua Yeni Gine topraklarının
yüzde 85’ini Yeni Gine Adasında kalan
bölüm oluşturur. Çok sayıda düz ve alçak
bataklık ovanın yer aldığı bu bölümün orta
kesimini, adanın Endonezya’ya ait bölümüne
doğru uzanarak Wilhelm Dağında 4.509
m’ye ulaşan yüksek dağlar kaplar. Dağlar
arasındaki geniş vadinin yüksekliği 1.500-
3.000 m arasında değişir. Açıklarda yer alan
Bougainville, New Ireland ve New Britain
gibi volkanik kökenli adalar alçak mercan
oluşumlarıyla çevrilidir.
Yeni Gine’nin orta kesimindeki dağların
kuzeyine düşen ovalardan, genelde doğu
yönünde Bismarck Denizine doğru akan
Sepik Irmağı geçer. Güneydeki bataklık
alanların ve ovaların sularını ise batıda
Papua Körfezine (Mercan Denizi) dökülen
Fly Irmağı» toplar.
Tropik kuşak içinde kalan Papua Yeni
Gine’de muson tipi bir iklim görülür. Yıllık
ortalama sıcaklık kıyılarda ve alçak kesimlerde
27°C, yüksek kesimlerde ise 16°C’dir.
Kuzeybatı muson mevsimi aralıktan marta,
güneybatı muson mevsimi ise mayıstan
ekime değin sürer. Yıllık yağış miktarı
güney kıyısının bir bölümü dışında genellikle
1.500 mm’yi geçer. Papua Yeni Gine’ninyüzde 85’e varan bölümü sık yağmur ormanlarıyla
kaplıdır. Hayvan varlığı valabi
gibi keselileri, çeşitli kuskus türlerini ve
tropik kuşları kapsar. Ayrıca 70 kadar
zehirsiz yılan türü görülür.
Ülke topraklarının yaklaşık yüzde l ’i ekime
elverişlidir. Bu alanların yarıdan fazlasında
kök bitkileri yetiştirilir. Zengin maden
kaynakları arasında bakır ve altın
(Bougainville’de ve Yeni Gine Adasındaki
Sterren Dağlarında), gümüş, kromit sayılabilir.
Yeni Gine Adasında petrol ve doğal
gaz yatakları da vardır.
Nüfus. Papua Yeni Gine’nin son derece
karmaşık bir etnik bileşimi vardır. Ülkedeki
700 kadar etnik birim iki geniş grupta
toplanır. Papualar toplam nüfusun (1983)
yüzde 84’ünü, Melanezyalılar ise yüzde
15’ini oluşturur. Geri kalan kesim küçük
Polinezyalı, Çinli ve Avrupalı topluluklardır.
Papualar iç kesimde ve güneyde, Melanezyalılar
ise kuzeyde, doğuda ve uzaktaki
adalarda yaşarlar. Ülkede 700’den fazla dil
konuşulur. Resmî dil, nüfusun yalnızca
küçük bir bölümünün bildiği İngilizcedir.
Nüfusun yaklaşık yarısı Tok Pisin denen
karma bir Melanezya dili konuşur. Birer
lingua franca olan Hiri ve Poliçe Motu
dillerini konuşanların sayısı 150 bini bulur.
Nüfusun çok büyük bölümü hâlâ basit
köylerde oturur ve geçimlik düzeyde tarımla
uğraşır. Büyük çoğunluğu Lutherci olan
Protestanların oranı beşte üçü, Katoliklerin
oranı ise üçte biri bulur. Bununla birlikte
geleneksel inançlar ve tapınma biçimleri
hâlâ önemli ölçüde varlığını korumaktadır.
Nüfus yoğunluğu (1988) kilometrekare
başına ancak 8 kişiye yaklaşır. Fly ve Sepik
ırmaklarını çevreleyen geniş bataklık havzalarda
bu oran çok daha düşüktür. Kentlerde
oturanların toplam nüfus içindeki oranı
artmakla birlikte hâlâ yedide bir düzeydedir.
Kentsel nüfusun büyük çoğunluğu başkent Port Moresby ile Lae, Madang, Wewak
ve Goroka kentlerinde toplanmıştır.
Dış nüfus hareketleri yok denecek düzeydedir.
Buna karşılık doğal nüfus artış hızı
oldukça yüksektir. Doğum ve ölüm oranları
(1987) sırasıyla binde 35,6 ve binde
12,9’dur. Southern Highlands ilinde yer yer
çokkarılılık uygulamasına rastlanır. Toplam
nüfus içinde 15 yaş altındaki grubun oranı
(1985) yüzde 41,6’ya ulaşır.
Ekonomi. Papua Yeni Gine’de büyük
ölçüde tarım ve maden ürünleri ihracatına
dayanan, gelişme yolunda bir karma ekonomi
yürürlüktedir. 1980’lerin ortalarında
başlıca ihraç malı olan bakırın dünya piyasalarındaki
fiyatının düşmesi ekonomiye büyük
bir darbe indirmiştir. 1986 verilerine
göre ülke gayri safi milli hasılası (GSMH)
2,47 milyar ABD Doları, kişi başına düşen
milli gelir ise 690 ABD Doları’dır.
Gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) içindeki
payı (1983) yüzde 32,8 olan tarım sektöründe
toplam işgücünün (1980) yüzde 77’si çalışır.
Kırsal kesime geçimlik düzeyde üretim ve
kapalı bir ekonomik yapı egemendir. Başlıca
gıda ürünleri düzlüklerde yam, gövelez,
sagu ve muz, yüksek kesimlerde tatlı patatestir.
Plantasyonlarda ve daha küçük çiftliklerde
ticari ürün olarak kahve, kakao,
kopra, palmiye yağı, çay ve kauçuk üretilir.
Madencilik sektörünün GSYİH’ye katkısı
yüzde 10,7’yi bulur. Bir miktar gümüş ve
altın da çıkarılmasına karşın, sektörün en
önemli dalı bakır üretimidir. İmalat sanayisi
sınırlı iç pazar ve yetersiz altyapı nedeniyle
pek gelişmemiştir. En önemli sanayi ürünleri
küçük miktarlarda üretilen bira, boya,
sınai gazlar, çimento ve tütündür. Makine,
ulaşım araçlan, madeni yakıtlar ve mamul
mallar ithal edilir. Yıllık elektrik üretimi
(1986) yaklaşık 1,58 milyar kW-sa düzeyindedir;
bunun büyük bölümü ithal petrolle
üretilir.
Yönetsel ve toplumsal koşullar. Papua
Yeni Gine’nin 1975 tarihli anayasası uyarınca
yürütme yetkisini Ulusal Yürütme Konseyi
kullanır. Başbakanlık görevini tek meclisli
Ulusal Parlamento’daki çoğunluk partisinin
lideri üstlenir. Devlet başkanı konumunda
olan Birleşik Krallık hükümdarı,
Papua Yeni Gine yurttaşı bir genel vali
tarafından temsil edilir. En üst yargı organı
Yüksek Mahkeme’dir.
Ulusal Güvence Fonu Projesi adlı sigorta
sistemi kent işçilerini kapsar. Ayrıca, yoksullara
ucuz konut sağlayan bir program
vardır. Bütün illerde hastane bulunur. Kiliseye
bağlı sağlık kuruluşları da kırsal yöreye
hizmet verir. Başlıca hastalıklar solunum
yolu enfeksiyonları, sıtma, verem ve bağırsak
hastalıklarıdır. Geçmişte çok yüksek
olan bebek ölüm oranı, sağlık ve beslenme
koşullarındaki düzelmeye bağlı olarak binde
63’e kadar düşmüştür. Ortalama ömür
(1987) kadınlarda 55, erkeklerde 53 yıldır.
Eğitim işlerinin devletin denetiminde olmasına
karşın, misyonlar ve kilise bu alanda
önemli rol oynar. Okuryazarlık oranı (1980)
yüzde 42,3’tür. İlköğrenim çağındaki çocukların
yaklaşık üçte ikisi okula gitmektedir.
İlk ve orta öğrenim parasızdır. Yükseköğretim
kurumlan arasında Papua Yeni Gine
Üniversitesi (1965) ve Teknoloji Üniversitesinin
(1973) yanı sıra öğretmen, meslek,
teknik ve sekreterlik okulları sayılabilir.
Tarih. Bazı kaynaklarda Güneydoğu Asya’dan
Yeni Gine’ye yönelik göçlerin Endonezya
üzerinden 50 bin yıl önce başladığı
öne sürülür. Adadaki ilk insanlar avcıydı;
tanm daha sonraki göç dalgalarıyla geldi.
Yeni Gine, özellikle de Batı Irian olarak
anılan batı yarısı, Avrupalılarca keşfedilmeden
yüzyıllar önce EndonezyalIlar ve Asyalı
gemicilerce biliniyordu. Portekizliler1512’de gördükleri Yeni Gine kıyılarına
1527’de çıktılar. Inigo Ortiz de Retes’in
1545’te İspanya adına ada üzerinde hak
iddia etmesine karşın, ilk Avrupa kolonisi
1793’te İngiliz John Hayes’in öncülüğünde
Batı Irian’daki Manokwari yakınlarında
kuruldu. Ama adanın batı yarısı 1828’de
Hollanda Doğu Hint Adalarına bağlandı.
Adanın güneydoğu bölümü ise John Moresby’nin
1870’lerde güney kıyılarının haritasını
çıkarmasından sonra 1884’te İngilizlerce
ilhak edildi. Aynı yıl Alman Yeni
Gine Kumpanyası adanın kuzeydoğu bölümünü
ele geçirdi.
1904’te Avustralya’ya bırakılan İngiliz Yeni
Ginesi’nin adı Papua Toprakları olarak
değiştirildi. Avustralya I. Dünya Savaşı’nın
başında Alman Yeni Ginesi’ni de işgal etti.
Milletler Cemiyeti 1921’de Naura ve Mikronezya
dışında Alman Yeni Ginesi’ni Avustralya’nın
manda yönetimine bıraktı. Japonlar
1942’de Yeni Gine’yi ve Papua’nın
bir bölümünü işgal ettiler. Avustralya’nın
1945’te bu bölgeyi geri almasından sonra,
manda yönetimi altındaki Papua ve Yeni
Gine birleştirilerek Papua ve Yeni Gine
Toprakları’na dönüştürüldü. Hollanda Yeni
Ginesi 1969’da Batı Irian ili olarak Endonezya’ya
katıldı. Aralık 1973’te iç işlerinde
özerklik kazanan Papua Yeni Gine, Eylül
1975’te de İngiltere’den tam bağımsızlığını
elde ederek Uluslar Topluluğu’nun tam
üyesi oldu. Ayrıca gözlemci statüsüyle Güneydoğu
Asya Uluslar Birliği’ne (ASEAN)
alındı.

Share This:

Hakkında SevgiG.

SevgiG.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)