panpsişizm

(Yunanca pan: “bütün” ve
psykhe: “ruh”), felsefede, gerçekliğin birbirinden
ayrı ve farklı ruhsal varlık ya da
zihinlerce oluşturulduğu görüşü. Maddenin
canlı olduğunu kabul eden hilozoizm ile
doğadaki her şeyi Tann’yla özdeşleştiren
panteizmden farklıdır. Panpsişizmin tipik
bir temsilcisi olan Gottfried Wilhelm Leibniz’e
göre dünya ruhsal enerji atomlarından oluşur. Monad adını verdiği bu atomların
her biri değişik bilinç düzeyine sahiptir.
Cansız evreni oluşturan varlıklardaki monadlar
uyur, hayvanlardaki monadlar düş görür, insanlardakilerse uyanıktır. Tanrı
bütünüyle bilinç olan monaddır.
Arthur Schopenhauer’ın tüm varlıkların
içsel doğalarının iradeden oluştuğunu ileri
sürmesi panpsişizm görüşüne uygundu. Bu
görüşün ateşli bir yandaşı da deneysel
psikolojinin kurucusu Gustav Theodor
Fechner’di; ona göre ağaçlar bile duygu ve
bilinç gibi ruhsal etkinliklere sahipti. Mutlak
idealist düşünürlerden ABD’li Josiah
Royce, göksel cisimlerin ruhu olduğunu öne
sürerek yalnızca Fechner’in izleyicisi olmakla
kalmadı; aynı zamanda her hayvan türünün
bireysel özellikte tekil bir bilince sahip
olduğu ve bu bilincin o türün tüm bireylerine
yansıdığı biçimindeki ilginç kuramın da
savunuculuğunu yaptı.
Felsefesinde her gerçek varlığın duygu,
coşku, bilinç gibi ruhsal etkinlikler gösterdiğini
ileri süren 20. yüzyıl filozoflarından
Alfred North Whitehead de panpsişist düşünürler
arasında sayılabilir.

Share This:

Hakkında SevgiG.

SevgiG.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)