okyanus çukuru

okyanus çukuru, okyanus dibinde uzanan
uzun, dar, sarp yamaçlı çöküntülerin ortak
adı. En derin okyanus bölgeleri (7.300-
11.000 m) buralardadır. Bilinen en derin
okyanus çukuru, Büyük Okyanusun kuzeybatısında,
Mariana Adalarının doğusunda
uzanan Mariana Çukurudur.
Okyanus çukurları çoğunlukla kıta kıyılarının
açıklarında, bu kıyılara bitişik ada
yaylarına ya da sıradağlara koşut biçimdeuzanır. Yeryüzünde belirlenmiş 20 büyük
okyanus çukurundan 17’si Büyük Okyanustadır.
Atlas Okyanusundaki iki çukur, Antiller’in
kuzeyindeki Porto Riko Çukuru ile
Güney Amerika’yı Antarktika’dan ayıran
Drake Geçidi’nin doğusunda yer alan Güney
Sandwich Çukurudur. Aslında bu çukurlar
da, Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus
zeminlerinin kesintisiz biçimde birleştiği
ya da çok ince bir kara parçasıyla ayrıldığı
bölgelerde bulunmaktadır. Hint Okyanusunda
yer alan tek çukur ise, Endonezya’
nın güneyindeki Cava Çukurudur.
Okyanus çukurları genellikle V biçiminde
uzanır ve bunların karaya yakın yamaçları
daha diktir. Yamaç eğimleri genellikle 4° ile
16° derece arasındadır; ama buna karşılık
Büyük Okyanusta, Fiji adalarının güneydoğusundaki
Tonga Çukurunda 45°’lik bir
yamaç eğimi de saptanmıştır. Okyanus çukurlarının
ekseni genellikle tortullarla dolarak
dar derin deniz (abisal) düzlükleri
biçimini almıştır.
Çukurlar üzerinde yapılan jeofiziksel çalışmalar
sonucunda bunların oluşumuna ilişkin
önemli veriler elde edilmiştir. Çukurlarda,
Yer’in iç sıcaklık düzeninde ya da
magnetik alanında herhangi bir olağandışılık
ya da değişim görülmez. Ama buna
karşılık buralarda yerçekimi kuvvetinin
normalden daha düşük olduğu belirlenmiştir.
Bu durum, taşkürenin (litosfer; yerkabuğu
ile yermantosunun üst bölümünün
oluşturduğu Yer katmanı) çukurların altında
kalan kesimlerinin izostatik kuvvetlerin
etkisiyle dibe dalması biçiminde yorumlanır
(bak. izostazi).
Yerçekimi verilerinin bu yorumlanış biçimi
sismolojik araştırmalarla desteklenmiştir.
Bütün okyanus çukurları deprem merkezlerinin
bulunduğu bölgelerde yer alır. Büyük
Okyanusun çevresi boyunca depremler çukurlara
yakın bölgelerde ve bunların kıta
parçasına bakan bölümünde, yerkabuğunun
55 km’ye kadar olan derinliklerinde gerçekleşir.
Çukurlardan kıta parçasına doğru
uzaklık arttıkça, deprem merkezinin derinliği
de artar ve 500 km’ye kadar iner.
Böylece deprem merkezleri, kıtalara doğru
45°’lik bir eğimle dibe dalan 20 km kalınlığındaki
bir kuşak üzerinde yer alır. Bu
deprem kuşakları ve tekil depremler üzerinde
yapılan çözümlemeler sismikliğin, taşküre
levhasının dibe doğru yönelmesinden ve
kabuk bölümünün astenosferin (taşkürenin
altında yer alan kısmen eriyik haldeki
katman) içine dalmasından kaynaklandığına
işaret etmektedir.
Okyanusların altındaki taşküre katmanının
dibe dalması, çukurlarda görece az miktarda
çökelin bulunması olgusunu da açıklar.
Çukurların ekseni boyunca rastlanan çökeller,
az miktarda kahverengi ya da kırmızı
renkli kil, silisli organik kalıntılar, yanardağ
külü ve çakılı (lapilli) ile burgaçlanmalar
sonucunda çukurun yamaçlarından dökülen
ya da çevreden taşman iri malzeme katmanlandır.
4.500 m’den daha sığ çukurların
duvarlarındaki tortullar temel olarak kalkerli
bataklıklar biçimindedir. Çukurların
dibinde fazla miktarda tortul oluşmaz çünkü
bunlar taşkürenin dalmasıyla birlikte ya
Yer’in iç kesimlerine taşınırlar ya da kıvrımlanmış
kütlelere yapışarak kıta çevresindeki
yapının parçası durumuna gelirler.
Okyanus çukurlarının daha sığ, kısa, dar
ve daha yumuşak eğimli alanlarına genellikle
çukurluk denir. Okyanus çukurluklarının
derinliği 2.300 m (Papua Çukurluğu) ile
7.440 (Banda Çukurluğu) arasında değişir.
Bilinen başlıca 25 okyanus çukurluğunun
uzunluğu 270-2.300 km arasında değişir;
bunların genişlikleri ise 20-100 km arasındadır.
Okyanus çukurluklarının oluşum nenedenleri,
çukurların tersine çok değişik jeolojik
mekanizmalardan kaynaklanır.

Share This:

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)