EKVATOR

EKVATOR i. (lat. aequare, eşitlemek’ten
fr. équateur). Yerkürenin büyük çemberi;
bu çemberin düzlemi, kutupları birleştiren
çizgiye diktir. || Yer ekvator düzleminin
gökküre ile ara kesiti. (Bu durumda genellikle
g ö k e k v a t o r u terimi kullanılır.) |j
Teşm. yol. Eksen düzlemli organizmalarda
ön ve arka ekseni enine biçen bakışım düzlemi.
— Fiz. Magnetik ekvator, yeryüzündeki
magnetik eğilim açısı sıfır olan noktaların
geometrik yeri. (Yatay ekseni serbest
olarak dönebilen bir pusula bu noktalarda
Yer’e paraleldir. Magnetik ekvator, genellikle,
coğrafya ekvatoruna yakındır, yalnız
bazı bölgelerde 10°’lik enleme kadar
coğrafya ekvatorundan uzaklaşabilir.)
— Hücrebilim. Ekvator plağı, mitoz bölünmenin
metafaz safhasında, hücrenin ekvator
düzleminde, kromatik iğin iki kutbundan
eşit uzaklıkta sıralanan kromozomların
tümü.
— iklimbilim. Ekvator iklimi, ekvatorun
her iki yanında gözlenen iklim tipi; bütün
yıla yayılmış bol yağmurlar, sürekli yüksek
sıcaklıklarla özellik gösterir. Işıl ekvator, yeryüzünde en yüksek
yıllık sıcaklık ortalamalarını gösteren
çizgi, (iki yarıkürede kıtaların dağılışı eşit
olmadığı için ısıl ekvator, coğrafî ekvatorun
kuzeyinde, 10. kuzey enleminin biraz
güneyindedir. Dünyanın en sıcak [yıllık ortalama
28°C] üç bölgesi şunlardır: Kaliforniya;
Sahra; Dekkan.)
— Mat. Bir dönel yüzeyin en büyük paraleli.
— Okyanusbilim. Ekvator akıntıları, Atlas
okyanusunun alçak enlemlerinin sularını
etkileyen, batıya yönelmiş ve başlıca alizelerin
geliştirdiği akıntılar.
—■ Zool. Ekvator çizgisi, bir eksenin iki
yanında, birbirine benzer iki kutuplu bakışım
gösteren her canlının eksen çizgisi.
(Msi. dikenli birhücrelilerin iğnecikleri ekvator
çizgisinde bulunur.)
— Astron. Yer üzerindeki bir noktanın
coğrafî koordinatları yer ekvatoru’na
göre tanımlanır: bir başlangıç meridyenine
göre boylam* farkı ve enlem*.
Bir gökcisminin ekvatoral* koordinatları
ise gök ekvatoruna göre tanımlanır; yükselim,
saat açısı ve bahar açısı. Son iki koordinat
için, gözlem yerinin meridyen düzlemi
veya ilkbahar noktası dikkate alınır.
— iklimbilim. Ekvator iklimi, Amazon
çanağında, Konga çanağında, Gine körfezi
kıyılarına yakın alanlarda, Endonezya adalarının
dağlık olmayan bölümlerinde görülür.
Bu iklim tipi başlıca nemliliği ile
ayrıtlanır. Güneşin başucundan geçtiği sıralarda
artan yağmur sayesinde yıllık yağış
1 500 mm’yi aşar (Nijerya’daki Akasa’da
3 655 mm; Brezilya’daki Para’da 2 204
mm, Endonezya’daki Cakarta’da 1800
mm). Yılın sıcaklık ortalamaları yüksektir
(Akâsa’da 25,3°C, Para’da 25,7°C, Cakarta’da
26°C). Sıcaklık değişimleri ise çok
zayıf olup yıllık genleri düşüktür (Akasa’-
da 2,2°C, Para’da 0,9°C ve Cakarta’da
0,7aC). Sıcaklığın yüksekliğinden çok biteviyeliği
ve nemlilik yüzünden bu iklim AvrupalIlara
yaramaz.
Ekvator iklimi çevresindeki iklimlere .«astropikal
iklimler» denir. Bu iklimlerin belirtici
özelliğini, güneşin ufuk üzerine doğru
biraz indiği bir veya iki kurak mevsim ve
aylar arasındaki büyük sıcaklık farkları
gösterir. En az yağışlı aylarda en yüksek
sıcaklıklar görülür.
— Okyanusbilim. Ekvatorun her iki yanında
olmak üzere iki tip ekvator akıntısı
ayırtlanmıştır. Bu iki tip akıntı, doğuya
yönelmiş bir karşı-akıntıyle ayrılmış olup
her biri 15 enlem derecesini aşan bir alana
yayılmış, pek düzenli akıntılardır; hızları
1 deniz milini geçmez. Büyük Okyanusta
bazen daha hızlı benzeri akıntılara
rastlanılır. Bu okyanusta yine doğuya
yönelmiş, dipten giden büyük bir karşı-akıntı
vardır ki 140° doğudan itibaren görülür
ve hızı yüzdeki akıntıların 3 katıdır.
• Kuzey ekvator ve güney ekvator akıntıları,
doğrudan, doğruya alize rüzgârının
etkisindedir ve tropikal enlemlerin soğuk
akıntıları boyunca uzanırlar. Bunlar, termoklinin
ters yönde akışıyle birarada giden
iki ıraksak akıntı oluştururlar. (Doğu’ya
doğru yönelen ekvator karşı-akıntısı,
daha önceki iki akıntıdan gelen suların
bir yakınsaması civarındadır.)
Fakat ıraksama ile güney ekvator akıntısının
altında iki derin akıntı vardır: Büyük Okyanustaki Cromwell akıntısı ve At-
^ las okyanusundaki Lemonossov akıntısı.
Bunların suları zaman ve mekâna göre
25-150 m arasında değişen derinliklerde
doğuya doğru akar. Bugün en iyi bilinen
Cromwell akıntısı, en çok 1,25 ilâ 1,50 m/s
arasındaki hızlara ulaşır; debisi 39 milyon
mVs’dir. (Bu akıntı, Gulf Stream
ile Kuro-shio’dan sonra dünyanın üçüncü
büyük akıntısıdır.) Lemonossov akıntısının
hızı daha azdır (0,70 ilâ 1,10 m/s).
Bu derin akıntıların ekseni, yüzey sularında
fosfat oranının artmasıyle birlikte
derindeki suların bir karşı-akıntısına (upwelling
hareketi) tekabül eder. Bu durum,
suların fitoplankton bakımından
zenginleşmesine ve deniz hayvanlarının,
‘özellikle ton balıklarının bu bölgede “yoğun
olarak toplanmasına yol açar

Share This:

Hakkında havva tarakcı

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

bool(false)